आषाढ महिना माहिती

आपले मराठी वर्ष म्हणजे

आषाढ म्हणजे

आषाढ हा हिंदू पंचांगा प्रमाणे वर्षातला चौथा महिना आहे . या महिन्याच्या पौर्णिमेस चंद्र पूर्वाषाढा नक्षत्राच्या आसपास असतो म्हणून या महिन्याला आषाढ महिना असे म्हणतात . आषाढ महिन्याला आखाड असेही म्हणतात .

मृगाचा पाऊस पडून गेल्यावर शेते बऱ्यापैकी ओली होतात.चिखलणी केलेल्या शेतामध्ये जमीन ओली झालेली असल्यामुळे बळिराजा बी पेरतो.मृगाचा पाऊस पडून गेल्यानंतर जेष्ठ महिन्यात किंवा पुढे येणाऱ्या आषाढ महिन्याच्या काही दिवसात सुद्धा कधी कधी पाऊस पडत नाही . हवेमध्ये अजूनही खूप उष्णता असते. मधून मधून वळीवाचा पाऊस पडतो पण नियमाने पावसाळ्याला सुरुवात मात्र आषाढ महिन्याच्या सुरुवातीच्या काळातच होते . ग्रीष्म ऋतूने तापलेला सारा निसर्ग आषाढ सरींनी प्रफुल्लित होतो आणि साऱ्या सृष्टीला उल्हसित करून जातो.

कवि कुलगुरू महाकवी कालिदास जयंती : आषाढ शुद्ध प्रतिपदा .

(मेघदूतम्)

आषाढ महिन्याच्या पहिल्याच दिवशी आकाशामध्ये हत्तीच्या आकाराचा काळ्या रंगाचा पाण्याने भरलेला पावसाळी मेघ ( ढग ) बघून कवी कालिदासांना मेघदूत हे नितांत सुंदर काव्य सुचले. एका शापित यक्षाच्या पत्नी विरहाची कल्पना मध्यभागी ठेवून त्या हत्तीसारख्या दिसणाऱ्या कृष्णमेघाला नागपूर जवळच्या रामटेक ( रामगिरी पर्वत ) पासून हिमालयातल्या यक्षपुरी (अलकानागरी ) पर्यंतचा प्रवास आपल्या कल्पनेने करायला लावून आपले मनोगत अलकापुरीत रहाणाऱ्या आपल्या पत्नीपर्यंत पोहोचवण्याचे नाजूक काम ते या मेघाला करण्याची विनंती करतात अशी या काव्याची मूळ कल्पना आहे , कारण तो यक्षरूपी नायक रामगिरी पर्वतावर रहात असतो . म्हणून मेघदूत या काव्याची सुरुवात खाली दिलेल्या श्लोकापासूनच होते.

आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानु

वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श।।

- महाकवि कालिदास

(मेघदूतम्)

मध्य प्रदेशातील माळवा प्रांतातील उज्जैन मधील राजा विक्रमादित्य यांच्या दरबारात कवी कालिदास हा राजकवी होता . महाकवी कालिदास मध्य प्रदेशातल्या उज्जैनमध्ये रहाणारे असल्यामुळे त्यांना त्या शहराबद्दल विशेष प्रेम होते म्हणून मेघदूतातल्या त्या मेघाला ते वाट वाकडी करून उज्जैनला जाऊन महाकालेश्वराचे दर्शन घेऊन पुढे जा असेही सुचवितात . उज्जैनमध्ये कवी कालिदासांचे स्मारक आहे ,आणि त्यांच्या नावाचे विद्यापीठ पण आहे .तेथे संस्कृत भाषेचे अध्ययन केले जाते . मध्य प्रदेश सरकार दरवर्षी महाकवी कालिदास यांच्या नावाने पुरस्कारही देते . कालिदास हे संस्कृत कवी आणि रचनाकार, नाटककार होते . उपमा या अलंकाराचा वैशिष्ठयपूर्ण वापर करून कालिदासांनी मानव आणि निसर्ग यांच्या संबंधावर अनेक अजरामर रचना केल्या आहेत. कालिदासांच्या रघुवंश मेघदूत,कुमारसंभव,अभिज्ञान शाकुंतलम, ऋतुसंहार या रचना विशेष गाजल्या. आषाढ शुद्ध प्रतिपदेला कवी कालिदासांचा जन्मदिवस असतो म्हणून हा दिवस महाकवी कुलगुरू कालिदास दिन म्हणून सगळीकडे साजरा केला जातो. कवी कालिदासांच संस्कृत कवींमधील उच्च स्थान दर्शविणार एक सुंदर सुभाषित खाली देत आहे .

पुरा कवीनां गणना प्रसंगे ll

कनिष्ठीकाधिष्ठति कालिदास: ll

अद्यापि तदतुल्य कवेर्भावादी ll

अनामिका सार्थवती बभूव ll

याचा अर्थ असा आहे की पूर्वीच्या काळी संस्कृत भाषेतल्या कवींची गणना करताना,त्यांना मोजताना आपल्या हाताच्या करंगळीवर पाहिलं नाव कवी कालिदास यांचे आले. पण त्यानंतरच्या हाताच्या बोटावर कोणाचेही नाव आले नाही कारण महाकवी कालिदासांच्या इतका उच्च प्रतीचा संस्कृत कवी कोणी नव्हताच. त्यामुळे करंगळीच्या आधीच्या बोटावर कोणाचेच नाव न आल्यामुळे त्या बोटाला अनामिका असे म्हणतात .

परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीमंत वासुदेवानंद सरस्वती (टेंभे) स्वामी महाराज पुण्यतिथी. आषाढ शुद्ध प्रतिपदा.

एक जाज्वल्य दत्तावतार म्हणजे १८५४ ते १९१४ या काळात होऊन गेलेले परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीमंत वासुदेवानंद सरस्वती ( टेंभे ) स्वामी महाराज होय . श्री. क्षेत्र माणगांव येथे श्री . गणेश टेंभे आणि रमाबाई टेंभे या दांपत्याच्या पोटी टेंभे स्वामींचा जन्म झाला. ते लहानपणापासूनच संसाराबद्दल विरक्त होते. वडिलांच्या दत्त भक्तीचा वारसा त्यांनी उचलला होता . श्री . नृसिंहसरस्वती स्वामी महाराज्यांच्या आशिर्वादाने गणेशपंतांना पुत्ररत्न प्राप्त झाले . या नवजात बालकाचे नाव वासुदेव असे ठेवण्यात आले . छोटा वासुदेव लहानपणापासूनच कुशाग्रबुद्धीचा होता. तो वयाच्या बाराव्या वर्षी दशग्रंथी ब्राह्मण म्हणून प्रसिद्ध झाला.. वयाच्या २१ व्या वर्षी त्यांचा विवाह श्री . बाबाजीपंत गोडे यांची कन्या अन्नपूर्णा बाई यांच्याशी झाला. अखंड वेदाध्ययन,वैयक्तिक साधना आणि त्यासोबत पीडितांना मार्गदर्शन यांची त्यांना मिळालेली जोड यामुळे ते लहान वयातच उच्च अध्यात्मिक अनुभवाचे अधिकारी झाले .

भगवान श्री . दत्तात्रेय हे स्वामींशी संवाद साधत असत असे म्हणतात . इ.स.१८८९ मध्ये स्वामींनी माणगांव सोडून तीर्थयात्रेला प्रारंभ केला . पुढे या दांपत्याला एक पुत्ररत्न झाले परंतु ते मृत जन्मले. त्यानंतर गंगाखेड येथे इ.स.१८९१ मध्ये त्यांच्या पत्नीचे अल्पशा आजाराने अकस्मित निधन झाले . पत्नीच्या निधनानंतर चौदाव्या दिवशी स्वामींनी संन्यास ग्रहण केला. याच वर्षी दत्तात्रेयांच्या आज्ञेनुसार त्यांनी उज्जैनी येथील श्री .श्री . नारायणानंद सरस्वती स्वामी महाराजांकडून दंड ग्रहण केला आणि त्यांनी वसुदेवाचे नाव वासुदेवानंद सरस्वती असे ठेवले . त्यांनी गुरुचरित्राची अनेक पारायणे केली आणि गावागावातून प्रवचने केली . त्यांच्या तपस्वी जीवनात त्यांना खूप हाल अपेष्टा सहन कराव्या लागल्या आणि खूप कष्ट झाले. प्रवचनाच्या माध्यमातून जमा झालेले पैसे,फळे, यांच्या आधाराने रोज येणाऱ्या भक्तांना मिष्टांनाचे भोजन दिले जाई पण टेंभे स्वामी स्वतः मात्र भिक्षा मागून आणलेल्या अन्नावरच आपली भूक भागवत असत. कोणत्याही संकटात लोकोद्धाराचे काम आणि सद्गुरू निष्ठा यापासून टेंभे स्वामी दूर गेले नाहीत. त्यांनी उपासनेला मदत होईल अशा मौलिक साहित्याची निर्मिती त्यांनी केली. स्वामींची नर्मदा मातेवर अपार श्रद्धा होती. आषाढ शुद्ध प्रतिपदा या दिवशी (२४ जुलै,१९१४ ) श्री . स्वामी महाराजांनी चिरविश्रांती श्री.नर्मदा मातेच्या कुशीतच गरुडेश्वर येथे घेतली .(संग्रहित)

अण्णाभाऊ साठे स्मृतिदिन./ अण्णाभाऊ साठे जयंती

तुकाराम भाऊराव साठे म्हणजेच अण्णाभाऊ साठे . यांचा जन्म वाटेगाव या गावी,तालुका वाळवा,जिल्हा सांगली येथे १ऑगस्ट १९२० रोजी झाला. ते एका दलित समाजात जन्मले होते. ,ते कधी शाळेत शिकायला गेलेच नाहीत पण अगदी दीड दिवस शाळेत गेलेल्या अण्णाभाऊंनी दलित लोकांबद्दल त्या वेळचे सवर्ण लोक करीत असलेल्या उपहासामुळे शाळेतले शिक्षण सोडले .त्यांना समाजात वावरताना आयुष्यामध्ये जीवन शिक्षण मात्र खूप उंचीचे मिळाले होते . अण्णाभाऊ साठे यांचे साहित्य हे परिवर्तनाला दिशा व चालना देणारे होते . त्यांच्या साहित्यानी महाराष्ट्राच्या जडणघडणीला मदतच झाली. संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ लोकमानसात रुजविण्याचे काम अण्णाभाऊ साठे यांनी केले. उपेक्षितांच्या बद्दलचे अण्णाभाऊंचे साहित्य वाचून महाराष्ट्रातील आणि सीमा भागातील माणसे प्रेरित होत असत. इ . स . १९५८ मध्ये मुंबईमध्ये स्थापन केलेल्या पहिल्या दलित साहित्य संमेलनात आपल्या उदघाटनाच्या भाषणात ते म्हणाले की " पृथ्वी ही शेषनागाच्या मस्तकावर तरलेली नसून दलित आणि कामगार लोकांच्या तळहातावर तरलेली आहे ". त्यांच्या जीवनात त्यांच्यावर कम्युनिझम आणि बौद्ध धर्माचा विशेष पगडा होता . त्यांच्या फकिरा आणि इतर बऱ्याच मराठी कादंबरीवर मराठी चित्रपटही निघाले होते .अण्णाभाऊंच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी भारतीय टपाल खात्याने अण्णाभाऊंचे चित्र असलेले चार रुपयांचे पोस्टाचे तिकीट त्यांच्या स्मरणार्थ काढले होते . शाहीर अण्णाभाऊ साठे,शाहीर अमरशेख आणि शाहीर द. न . गव्हाणकर या तिघांनी मिळून महाराष्ट्राचे अवघे जीवनविश्व ढवळून काढले होते . १८ जुलै १९६९ हा त्यांचा स्मृतिदिन असतो .( संग्रहित )

कांदे नवमी. आषाढ शुद्ध नवमी.

आषाढ शुद्ध नवमीला कांदे नवमी असे म्हणतात. आषाढ महिना म्हणजे पावसाला सुरुवात झालेली असते. मृगाचा पाऊस जर चांगला झाला तर शेतकरी राजा आणि वारकरी आपापल्या शेतात खरिपाच्या धान्याची पेरणी करून पंढरपूरकडे जाण्यासाठी प्रस्थान ठेवतात. पंढरपूरकडे जाताना आषाढ शुद्ध नवमीच्या दिवशी कांदेनवमी वारीच्या प्रवासातच साजरी केली जाते.आषाढी एकादशी म्हणजेच देवशयनी एकादशीपासून कार्तिक शुद्ध एकादशी म्हणजेच देव उठनी एकादशी पर्यंत चार महिने कांदा ,लसूण, वांगी आणि मांसाहार वर्ज केला जातो. याला शास्त्रीय कारण पण आहे. चातुर्मासाच्या या काळात कधी कधी पाऊस नवरात्रापर्यंत पडत असतो.अगदी दिवाळीपर्यंत सुद्धा कधी कधी पाऊस पडतो..वर सांगितलेले आणि खायला वर्ज सांगितलेले पदार्थ पचनाला जड आणि वातुळ असतात. या दिवसात सूर्य दर्शन खूप कमी वेळा होते आणि त्यामुळे आपली पचनशक्ती क्षीण झालेली असते,म्हणून हे पदार्थ या काळात खाऊ नये असे त्यामागे कारण असावे. म्हणून चातुर्मास सुरू व्हावयाच्या आधी म्हणजेच आषाढ शुद्ध नवमीला जास्तीत जास्त कांदा घातलेले पदार्थ खाण्याची पद्धत आहे आणि त्यालाच कांदे नवमी असे म्हणतात.

देवशयनी आषाढी एकादशी . आषाढ शुद्ध एकादशी.

चातुर्मासारंभ.

आषाढ शुद्ध एकादशी म्हणजेच आषाढी एकादशी या दिवसापासून भगवान विष्णू बळीराजाच्या विनंतीवरून पाताळ लोकात चार महिने वास करीत असतात.आषाढी एकादशीपासून ते कार्तिक शुद्ध एकादशी म्हणजेच देव उठनी किंवा प्रबोधिनी एकादशीपर्यंत भगवान विष्णू पाताळ लोकात असतात. या काळात कोणतीही मंगल कार्ये करू नयेत असे सुचविले आहे. या दिवसात हवा पण उत्साहवर्धक नसते. त्यामुळे या दिवसात जास्तीत जास्त उपवास,व्रते,निरनिराळे नेम करण्याची पद्धत आहे. त्याचबरोबर निरनिराळ्या देवतांची उपासना,पूजा पाठ,सत्यनारायण वगैरे याच काळात केले जातात. आषाढी एकादशीपर्यंत जवळजवळ तीन आठवडे सतत चालणारे वारकरी आपापल्या भागातल्या संत शिरोमणींच्या पादुका ठेवलेल्या पालख्या घेऊन पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पोहोचतात. पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी अवघी वारकऱ्यांची मांदियाळी येथे जमलेली असते ,आणि हरिनामाच्या गजरामध्ये सारे वारकरी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी आसुसलेले असतात. आषाढी एकादशीचे दिवशी पूर्ण दिवस उपवास असतो आणि दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच आषाढ शुद्ध द्वादशीला तो सोडला जातो. वारकऱ्यांच्या आयुष्यात आषाढीला पंढरपूरला जाणे ही एक मोठी समाधानाची बाब असते.

वासुदेव द्वादशी व्रत. आषाढ शुद्ध द्वादशी.

पिता वसुदेव यांच्या नावावरून वासुदेव हे नाव मिळालेल्या भगवान श्रीकृष्ण यांची विधिवत पूजा करून जे व्रत केले जाते त्याला वासुदेव द्वादशी व्रत असे म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीमाता यांचीही पूजा करण्यास सांगितले आहे. या दिवशी पूजा करून झाल्यावर विष्णूसहस्त्रनामाचा पाठही केला जातो.( संग्रहित )

महाराष्ट्रीय बेंदूर आषाढ शुद्ध त्रयोदशी.

आषाढ शुद्ध त्रयोदशीला महाराष्ट्रात सगळीकडे बेंदूर हा बैलांचा सण साजरा केला जातो . या दिवशी बैलांना गरम पाण्याने अंघोळ घालून त्यांच्या अंगावर रंगीत छाप उठवून,अंगावर झूल घालून,शिंगांना बेगडी लावून ,डोक्याला बाशिंग आणि गळ्यात घुगुरांची माळ घालून सजविले जाते .भारत हा शेतीप्रधान देश असल्यामुळे शेतामध्ये काम करण्यासाठी बैल हे शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने फार महत्वाचे असतात.त्यामुळे त्यांना पुढे येणाऱ्या नांगरणीच्या कामासाठी खूप काम करावयाचे असल्यामुळे या दिवशी पूर्ण दिवस बैलांना विश्रांती दिली जाते .बैलांना हिरवा चारा खायला दिला जातो. बैलांना हळद कुंकू वाहून त्यांची पूजा करून,पुरण पोळीचा नैवेद्य दाखवून तीच पुरण पोळी बैलांना खायला देण्याची पद्धत आहे . शेतात काम करणारी बैल जोडी आणि बैलांना नांगर ओढायला लावणारा शेतकरी हे एकमेकांचे जवळचे मित्र असतात. कर्नाटकात या सणाला पोळा असे म्हणतात तर महाराष्ट्रात या सणाला महाराष्ट्रीय बेंदूर असे म्हणतात.

स्वामी विवेकानंद पुण्यतिथी : ,आषाढ शुद्ध त्रयोदशी.

भारताच्या पश्चिम बंगाल या राज्यातल्या कलकत्ता या शहरात सिमलापल्ली येथे पौष वद्य सप्तमी या दिवशी ,१२ जानेवारी ,१८६३ रोजी स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म श्री . नरेंद्र दत्त यांच्या घराण्यात झाला . ,त्यांच्या आईचे नाव भुवनेश्वरी देवी असे होते . तरुणपणीच ते रामकृष्ण परमहंस यांचे शिष्य झाले .पुढे रामकृष्णांचा संदेश जनमानसात पोहोचविण्यासाठी विवेकानंदांनी रामकृष्ण मिशन सुरू केले . विवेकानंदांनी शिकागो येथे११ सप्टेंबर१८९३ या दिवशी भरलेल्या सर्व धर्म परिषदेमध्ये अमेरिकेतील माझ्या " बंधू आणि भगिनींनो " असे भाषणाच्या सुरुवातीलाच म्हणून भारताच्या विश्वबंधुत्वाचे महत्व सर्व जगाला पटवून दिले. संगीताची बऱ्यापैकी जाण असणारे आणि कायम तत्वचिंतनात मग्न असणाऱ्या या बंगाली माणसाने भारतभर प्रवास करून " उत्तिष्ठत जागृत प्राप्यवरान, निबोधत " (म्हणजे उठा जागे व्हा,ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका ) ,असे म्हणून भारतातला अवघा तरुण जागा केला. त्यांना व्यायामाचे महत्व पटवून दिले.स्वातंत्र्याची जणीव करून दिली. अशा स्वामी विवेकानंदांनी ४,जुलै ,१९०२ या दिवशी रात्री कोलकत्यातील बेलूर मठात महासमाधी घेतली. १२ ,जानेवारी हा त्यांचा जन्मदिन भारत सरकारतर्फे देशभर राष्ट्रीय युवकदिन म्हणून साजरा केला जातो. कन्याकुमारी येथे समुद्रात विवेकानंद केंद्र या संस्थेच्या पुढाकाराने त्यांचे विवेकानंद स्मारक उभे आहे .


लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक जयंती : आषाढ शुद्ध चतुर्दशी

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक पुण्यतिथी : आषाढ वद्य अष्टमी


<