आपले मराठी वर्ष म्हणजे - श्रावण



श्रावण म्हणजे


आपल्या मराठी वर्षाच्या कालगणनेप्रमाणे श्रावण महिना हा वर्षातील पाचव्या क्रमांकाचा महिना आहे. या महिन्याच्या पौर्णिमेला चंद्र श्रवण नक्षत्राच्या सान्निध्यात असतो .त्यावरून या महिन्याला श्रावण असे नाव मिळाले आहे . श्रावण महिन्याला हिंदी भाषेत सावन तर संस्कृतमध्ये श्रावण असे म्हणतात .


श्रावण महिन्यापासून जोरदार अशा वर्षाऋतूचा प्रारंभ होतो . क्षणात येणारी पावसाची जोराची सर आणि त्यानंतर पडणारे ऊन हा ऊन पावसाचा खेळ श्रावण महिन्यात सतत चालू असतो. श्रावण महिन्याबद्दल बोलताना बालकवींची श्रावण मास नावाची एक सुंदर कविता आठवते.


श्रावण मासी हर्ष मानसी हिरवळ दाटे चोहीकडे

क्षणात येते सरसर शिरवे क्षणात फिरुनी उन पडे


ग्रीष्म ऋतूमध्ये पावसाची वाट पहाणाऱ्या धर्तीवर श्रावण धारा बरसू लागल्या की कवी बा. सी .मर्ढेकरांच्या आला आषाढ श्रावण या कवितेतल्या चार ओळी पण आठवतात .


आला आषाढ-श्रावण

आल्या पावसाच्या सरी;

किती चातकचोचीने

प्यावा वर्षा‌ऋतू तरी!


अशा तऱ्हेने वसुंधरेला मनसोक्त भिजवून तिला एक मनोहारी हिरवेगार देखणं रूप देणाऱ्या या श्रावण महिन्याचं मला खूप अप्रुप वाटतं. आता आपल्या मराठी वर्षातला श्रावण महिना जर अधिक महिना म्हणून आला तर त्या वर्षीचा चातुर्मास पाच महिन्यांचा असतो ,आणि ते वर्ष तेरा महिन्यांचे होते . असे म्हणतात की २०२३ साली येणारे मराठी वर्ष अधिक मासाचे वर्ष असेल आणि त्या वर्षी अधिक महिना श्रावण असेल. श्रावण महिन्याला सर्व वर्षातला व्रतांचा आणि सणांचा राजा असे म्हटले जाते .


श्रावण महिन्यामध्ये येणाऱ्या अक्षरशः प्रत्येक वाराला निरनिराळी पूजा व्रतवैकल्ये, नेम करायला सांगितले आहे. श्रावण महिन्यात सोमवारी जास्तीत जास्त ठिकाणी सत्यनारायणाची पूजा पण केली जाते. श्रावण प्रतिपदेच्या दिवशी घरातल्या देवांजवळ जिवतीचा फोटो लावला जातो आणि त्या फोटोची रोज पूजा केली जाते .ठिकठिकाणी मंदिरांमध्ये कथा पुराणांचे कार्यक्रम या महिन्यात असतात.


१ ) श्रावणी सोमवार :


श्रावण महिना सुरू झाला की अक्षरशः प्रत्येक दिवसाला,आठवड्यातल्या प्रत्येक वाराला एक वेगळे महत्व असतते. प्रत्येक वाराला साजेशी त्या त्या देवतेची पूजा-अर्चा,व्रत वैकल्ये,उपासतापास,आणि कहाणी पण असते. त्या वेळच्या समाजाचे यथार्थ वर्णन या कहाण्यांमध्ये असते. त्या इतक्या जुन्या आणि आपल्या रोजच्या व्यवहारातल्या शब्दात लिहिलेल्या नसल्यामुळे वाचताना खूप गम्मत वाटते. श्रावणी सोमवारच्या सोमवारची साधी, कहाणी सोमवारची खुलभर दुधाची, कहाणी सोमवारची शिवामुठीची, कहाणी सोमवारची फसकीची आणि कहाणी सोमवारची अशा निरनिराळ्या पाच कहाण्या आहेत. प्रत्येक कहाणीत एक वेगळी गोष्ट आणि वेगळा आशय असतो.


प्रत्येक श्रावणी सोमवारी धान्य फराळ असतो. म्हणजे धान्य भाजून ते शिजवून खाण्याची पद्धत आहे .आणि संध्याकाळी गोडाचा शिरा,कणकेचे गोड मुटके,शेवयांची खीर असा काहीतरी गोडाचा नैवेद्य दाखवून उपास सोडून जेवण केले जाते. नवीन लग्न झालेल्या मुली पहिल्या सोमवारी तांदूळ हातात घेऊन महादेवाच्या पिंडीवर " शिवा शिवा महादेवा माझी शिवामूठ,ईश्वरा देवा,सासूसासऱ्या ,दिराभावा,नणंदा जावा,भ्रतारा ( पती ), नावडती आहे ती आवडती कर रे देवा " असे म्हणून हातातले तांदूळ पिंडीवर वाहतात . दुसऱ्या सोमवारी तीळ,तिसऱ्या सोमवारी मूग,चौथ्या सोमवारी जव ,आणि पाचव्या सोमवारी सातू असे वाहून महादेवाची आपल्या साऱ्या कुटुंबावर कृपादृष्टी असू दे अशी प्रार्थना करतात . यालाच शिवामूठ वाहणे असे म्हणतात . संध्याकाळी बेलपत्र वाहून सोमवारचा उपवास सोडावयाचा असतो . त्याआधी सोमवारच्या कहाणीचे वाचन केले जाते . श्रावणी सोमवारच्या ज्या पाच कहाण्या सांगितल्या जातात त्यामधील घरातल्या आणि गोठ्यातल्या आपल्या जिवलगांना संतुष्ट करून उरलेलं खुलभर दूध शंकराला वाहिल्यावर पूर्ण गाभारा भरून जातो ती खुलभर दुधाची कहाणी मला वाचावयास आवडते मनाला पटते आणि त्यामुळे ती खरी पण वाटते. श्रावणी सोमवारी बऱ्याच देवळात, घरोघरी रुद्राभिषेक केले जातात. शंकराचा जप केला जातो. आपल्याकडे मूठभर असलेल्या धान्यातून गरजूंना मदत करण्याची छान भारतीय संस्कृती शिवामुठीतून पहावयास मिळते . श्रावणातल्या पहिल्या सोमवारपासून सोळा सोमवारांचे व्रतही सुरू करण्याची पद्धत आहे . आपल्या मनामध्ये काही एक हेतू धरून सोळा सोमवारांचे व्रत केले जाते . उद्यापनाला सोळा मेहुणे बोलावून त्यांचा योग्य आदर सत्कार करून त्यांना भोजन दिले जाते ,आणि या व्रताची सांगता केली जाते . श्रावणातल्या प्रत्येक सोमवारी महादेवाच्या मंदिरात पिंडीवर आकर्षक सजावट केली जाते .


२ ) श्रावणी मंगळवार :


श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवारी सकाळी खरं तर सोळा मुली किंवा जमतील तेवढ्या मुलींना बोलावून त्यांच्या हस्ते मंगळागौरीची पूजा केली जाते . या पूजेसाठी धोतरा , मोगरा , माका , बेल , तुळस ,शमी, आघाडा , डोरली , कण्हेरी , रुई , अर्जुन , तुळद , दुर्वा इत्यादी पत्री गोळा करून जाई , जुई , चाफा , पारिजातक , गुलाब इ. सुवासिक फुले गोळा करून शिवपार्वती मंगळागौरीचे पूजन केले जाते. चौरंगावर मांडलेल्या पुजेला फुलांच्या सहाय्याने आरास करून आकर्षक केले जाते. या चौरंगाच्या चारी बाजूला केळीचे खांब बांधतात आणि चौरंगापुढे सुरेख रांगोळी काढली जाते . पूजेनंतर पुरणावरणाचा नैवेद्य दाखवून सोळा वातींची आरती केली जाते .आणि बोलाविलेल्या सोळा जणींचा यथाशक्ती मान सन्मान करून ओटी भरली जाते . यानंतर गोडाधोडाचे जेवण मुक्याने (न बोलता ) जेवावयाचे असते. रात्री परत मंगळागौरीची आरती करून मंगळागौरीची कहाणी वाचली जाते . त्यानंतर रात्रभर जागून मंगळागौरीचे खेळ खेळून दुसरे दिवशी सकाळी उत्तर पूजा करून दही भाताचा नैवेद्य दाखवून मंगळागौरीचे विसर्जन केले जाते .


प्रत्येक श्रावणी मंगळवारी नवीन लग्न झालेल्या मुली सलग पाच वर्षे मंगळागौरीची पूजा करतात. कहाणीत सांगितल्याप्रमाणे आपल्या सौभाग्याच्या म्हणजेच आपल्या पतीच्या सुखासाठी,आरोग्यासाठी दीर्घायुष्यासाठी हे मंगळागौरीचे व्रत आणि पूजा सलग पाच वर्षे केली जाते . पूर्वीच्या काळी मुली लग्न होऊन सासरी अगदी लहान वयात येत असत. खेळण्या बागडण्याचं त्यांचं वय अजूनही संपलेलं नसायचं. त्यामुळे मंगळागौरीची रात्र फुगड्या , झिम्मा खेळणे,गोफ विणून फेर धरणे,नाच ग घुमा सारखे खेळ खेळून जागविली जाते . या खेळांबरोबर प्रत्येक खेळाचं अस वेगळं गाणं पण असत,उखाणे असतात.आणि म्हणूनच सगळे वातावरण उत्साहाने भारलेले असते. त्यामध्ये अतिशय सुंदर रीत्या शरीराला व्यायाम पण होतो . पण अलिकडे मात्र लग्नाचे वय वाढल्यामुळे आणि मुली नोकऱ्या करीत असल्यामुळे जेमतेम एखादे वर्ष मंगळागौरीची पूजा करून आणि आईला कहाणीमध्ये सांगितल्याप्रमाणे वाण देऊन मंगळागौरीच्या व्रताचे उद्यापनही करतात. आता तर बायकांना पूर्वीसारखे मंगळागौरीचे खेळ कसे खेळावयाचे हे माहीत नाही आणि खेळताही येत नाही. त्यामुळे मोबदला घेऊन मंगळागौरीचे खेळ करून दाखविणाऱ्या तरुण मुलींचे गट तयार झाले आहेत .


३ ) श्रावणी बुधवार आणि श्रावणी गुरुवार


श्रावण महिन्याच्या प्रत्येक बुधवारी बुधाची आणि प्रत्येक गुरुवारी बृहस्पतीची म्हणजेच गुरुची पूजा केली जाते. यालाच बुध-बृहस्पतीचे व्रत असे म्हणतात.आपण जो देवाजवळ भिंतीवर जिवतीचा फोटो लावतो त्यामध्ये बुध - बृहस्पतींच्या प्रतिमा पण दाखविलेल्या असतात. दर बुधवारी आणि गुरुवारी या बुध - बृहस्पतींची पूजा केली जाते. पूजा केल्यानंतर त्यांना दही भाताचा नैवेद्य दाखविला जातो . हे व्रत सात वर्षे सलग करावे असे सांगितले आहे. बुध बृहस्पतीच्या कहाणीत लिहिल्याप्रमाणे हे व्रत राजाच्या सातव्या सुनेने केल्यामुळे तिच्या पतीला जसे राज्यपद, सुखसमृद्धी,धनदौलत मिळाली त्याप्रमाणे साऱ्यांना या व्रताचा लाभ मिळतो.बृहस्पतीची पूजा केल्यामुळे गुरूकडून शिष्याला विद्याधनाची प्राप्ती होते असे सांगितले आहे. या निमित्ताने अन्नदान करावे असेही सांगितले आहे. गुरुवार हा दत्तगुरूंचा वार असल्यामुळे त्यांची उपासना , पूजा ,स्तोत्रपठण केलं जातं.श्रावणातल्या पहिल्या बुधवारपासून पांढऱ्या बुधवारांचे व्रतही करण्याची पद्धत आहे . हे व्रत अकरा बुधवार करावयाचे असते , आणि उपवास सोडताना मीठ ,तिखट न घातलेले पांढरे पदार्थ खाण्याची प्रथा आहे .


४ ) श्रावणी शुक्रवार :


श्रावण महिन्यात येणाऱ्या प्रत्येक शुक्रवाराचे पण वेगळे महत्व असते .भिंतीवर लावलेला जीवतीचा कागद किंवा फोटो मधील देवतांचे पूजन करून जरा-जिवंतीमातेचे पण पूजन केले जाते. पुरणाचे दिवे करून त्यात तुपाची वात उजळवून घरातल्या मुलांना औक्षण केले जाते आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी जिवतीमातेचे स्मरण केले जाते . दर शुक्रवारी जिवतीमातेचे व्रत करून घरामध्ये पुरणा वरणाचा स्वयंपाक करून सव्वाष्ण जेवावयास घातली जाते. तिची सौभाग्यवाणाने साडी चोळी देऊन ओटी भरली जाते . शेजारच्या पाच घरच्या सुवासिनींनापण आपल्या घरी बोलावून दूध आणि फुटाणे देऊन हळदी कुंकवाचा समारंभ केला जातो .


श्रावण महिन्यातील प्रत्येक वाराची आणि प्रत्येक सणाची वेगवेगळी गोष्ट सांगणाऱ्या कहाण्या जशा आहेत तशाच शुक्रवारच्यापण दोन कहाण्या आहेत. एक जिवतीची कहाणी आणि एक लक्ष्मीची कहाणी.भावाने घातलेल्या लक्ष भोजनाच्या वेळी बोलाविले नव्हते तरीही आपल्या मुलांना घेऊन जेवावयास जाणारी बहीण गरीब असल्यामुळे तिचा अपमान करून तिला जेवणातून हाताला धरून बाहेर काढणारा भाऊ आणि लक्ष्मीच्या कृपेने श्रीमंत झालेली बहीण भावाकडे जेवावयास जाते त्यावेळेस तिच्या श्रीमंतीला भुललेला भाऊ या शुक्रवारच्या लक्ष्मी देवीच्या कहाणीत सांगितलेला आहे. त्या वेळच्या लोकमानसात मुरलेल्या या कहाण्या आजही तितक्याच ताज्या वाटतात याचे कारण मनुष्य स्वभावाला औषध नाही हेच खरे. त्या कहाण्यांपासून एक सुंदरसा बोध आचरणात आणण्यासाठी दिला जातो ,तो आजच्या काळातही योग्य असाच वाटतो .


५ ) जरा - जिवंतिका पूजन :


श्रावण महिन्यातल्या प्रत्येक शुक्रवारी जिवतीची प्रतिमेच्या रूपात पूजा केली जाते. संपूर्ण श्रावण महिना या प्रतिमेच पूजन आईकडून केलं जातं व आपल्या अपत्यांच्या सुखासाठी प्रार्थना केली जाते. ही प्रतिमा विशेष अर्थपूर्ण आहे. या एकाच प्रतिमेत चार वेगवेगळ्या देवतांच्या, वरवर पाहता परस्परांशी संबंध नसलेल्या स्वतंत्र प्रतिमा आहेत. संपूर्ण महाराष्ट्रात याच प्रतिमेचे पूजन केले जाते. यातील एकही प्रतिमा बदललेली