वैशाख म्हणजे - मराठी महिन्याची माहिती




वैशाख म्हणजे


हिंदू कालगणनेप्रमाणे वर्षातील हा दुसरा महिना आहे. या महिन्याच्या पौर्णिमेस चंद्र विशाखा नक्षत्राच्या सान्निध्यात असतो आणि म्हणून या महिन्याला वैशाख हे नाव पडले आहे . चैत्रामध्ये सुरू झालेले ऊन वैशाख महिन्यामध्ये आणखी वाढत जाते. सगळीकडे हवा खूप गरम आणि कोरडी असते .त्यामुळे या दिवसात उकाडा खूप वाढत जातो . या दिवसात या गरम हवेलाच वैशाख वणवा असेही म्हटले जाते. या दिवसात ज्वारी , गहू इत्यादी पिके तयार होतात. ऊन असल्यामुळे या दिवसात पूर्ण वर्षाच्या धान्याची साठवण केली जाते .कडक उन्हामुळे वर्षभरात लागणारे पापड , कुरडया, पापड्या,यांची वाळवणे उरकून त्यांची पण साठवण केली जाते .या दिवसात फळांचा राजा आंबा सगळीकडे झळकत असतो. गौरी तृतीयेपासून सुरू झालेले कैरीचे पन्हे , कोकम सरबत , माठातले वाळ्याचे पाणी या उन्हाळ्याच्या दिवसात प्यायले जाते . उन्हापासून संरक्षण मिळण्यासाठी वाळ्याचे पडदे लावले जातात. या महिन्याला माधव मास असेही म्हटले जाते .या माधव मासासारखा दुसरा चांगला महिना नाही असेही म्हटले जाते.या महिन्यात दानधर्म करण्याचे खूप महत्व सांगितले आहे . जगन्नाथपुरी येथील रथयात्रा याच महिन्यात द्वितीयेला निघते. वैशाख महिन्याच्या नवमीला जनक राजाला सीता सापडली होती असे म्हणतात . वैशाख महिन्यापासून त्रेतायुग सुरू झाले असे मानतात. चैत्री पौर्णिमेपासून वैशाख पौर्णिमेपर्यंत वैशाख स्नानाचेही महत्व सांगितले आहे .


भगवान परशुराम जयंती : वैशाख शुद्ध तृतीया.


भगवान परशुराम हे भगवान विष्णूंचा सहावा अवतार समजले जातात .त्यांचा जन्म जमदग्नी आणि रेणुका माता यांच्या पोटी वैशाख शुक्ल तृतीयेला (अक्षय तृतीयेला ) झाला. जन्माने ब्राम्हण असूनसुद्धा त्यांना क्षत्रियांप्रमाणे युद्धकला अवगत होती. भगवान शंकरांकडून त्यांना परशु हे शस्त्र मिळाले होते म्हणून त्यांना परशुराम असे म्हटले जायचे. त्यांना भार्गवराम या

नावाने पण ओळखले जाते. परशुराम हे जमदग्नी ऋषींचे पुत्र असल्यामुळे त्यांचा जामदग्न्य असा पण उल्लेख केला जातो . हा उल्लेख श्री . रामरक्षा कवच स्तोत्रामध्ये आला आहे .आपल्या वडिलांचा अपमान सहस्रार्जुन राजाने केल्यामुळे क्षत्रियांना संपविण्याचा निर्धार परशुरामांनी केला होता. त्याप्रमाणे एकवीस वेळा श्री. परशुरामांनी क्षत्रियांचा नि:पातही केला .भीष्माचार्य , द्रोणाचार्य ,आणि कर्ण या तिघांचे ते गुरू होते. त्यांनी आपली सर्व विद्या भीष्माचार्यांना शिकविली होती.भगवान परशुरामांनी आपल्या बाणाने आत्ताच्या गुजरात पासून केरळ पर्यंतचा समुद्र खूप अंतर आत ढकलून ही पश्चिम किनारपट्टी तयार केली होती.या भूमीला अपरांतभूमी आणि परशुराम भूमी असे म्हणतात.कोकणामध्ये चिपळूण जवळ परशुराम क्षेत्री भगवान परशुरामांचे छान मंदिर आहे. दरवर्षी अक्षय तृतीयेच्या दिवशी त्यांचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. भगवान परशुराम हे सप्त चिरंजीवांपैकी एक मानले जातात. ,आणि महेंद्र पर्वतावर अजूनही तप करतात असे म्हटले जाते.


भीमकाय देह,मस्तकी जटाभार,खांद्यावर धनुष्य,आणि हातात परशु अशी परशुरामाची मूर्ती असते. भगवान महादेवांच्या भेटीसाठी अडवणाऱ्या श्री.गजाननाशी झालेल्या युद्धात भगवान परशुरामांनी श्री. गजाननाचा एकदंत तोडून टाकला होता त्यामुळे गणपतीला एकदंत असे म्हणतात.


भगवान परशुरामांबद्दल त्यांचे वर्णन करणारा छान श्लोक पुढे लिहीत आहे .


अग्रत: चतुरो वेदा: पृष्ठत: सशरं धनु:

इदं ब्राह्मम इदं क्षात्रं शापादपि शरादपि


म्हणजेच ज्यांना चार वेद मुखोद्गत आहेत (संपूर्ण ज्ञान ) आणि ज्यांच्या पाठीवर बाणासह धनुष्य आहे (शौर्य )म्हणजेच ज्याच्या ठायी ब्राम्हतेज आणि क्षात्रतेज हे दोन्ही असल्यामुळे शाप आणि शस्त्र अशा दोन्ही गोष्टींचा उपयोग जे जाणतात ते म्हणजे भगवान परशुराम.


अक्षय तृतीया : वैशाख शुद्ध तृतीया.


अक्षय तृतीया हा हिंदू दिनदर्शिकेतील एक महत्वाचा दिवस आहे. हिंदू दिनदर्शिकेप्रमाणे वैशाख शुद्ध तृतीया या दिवशी अक्षय तृतीया येते. अक्षय तृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक शुभ मुहूर्त समजला जातो. या दिवसाला अख्खा तीज असेही म्हटले जाते. या दिवशी अन्नपूर्णा ( देवी ) जयंती ,नर नारायणांची जयंती , परशुराम जयंती आणि हयग्रीव जयंती असते. या दिवशी भगवान व्यास यांनी महाभारत ग्रंथाची रचना करायला प्रारंभ केला, आणि त्यांचे लेखनिक म्हणून गणपतीने काम केले,अशी अख्यायिका प्रचलित आहे. या दिवशी भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील बद्रीनारायणाच्या देवळाची दारे दर्शनासाठी उघडतात. कृष्णाने युधिष्ठिराला असे सांगितले होते की या तिथीस केलेले दान आणि हवन क्षयाला जात नाही म्हणून हिला अक्षय तृतीया असे म्हटले जाते. अक्षय तृतीयेच्या दिवशी दानाचे महत्व सांगितले आहे. या काळातल्या गरम हवेनुसार केले जाणारे दान या हवेला शोभेल असेच असते. त्यामुळेच या महिन्यात पाणपोई सुरू करणे,पाण्याचे माठ दान म्हणून देणे,त्याचबरोबर उन्हापासून संरक्षण करण्यासाठी छत्री , पंखा , चंदन यांचेही दान करावे असे सांगितले आहे. पितरांना उद्देशून या तिथीस जे कर्म केले जाते ते सर्व अक्षय (अविनाशी ) होते. या दिवशी गंगेचे स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरण झाले अशीही अख्यायिका प्रचलित आहे. चैत्रगौर बसवून जे हळदीकुंकू चैत्र शुद्ध तृतीयेपासून महाराष्ट्रात केले जाते , ते वैशाख शुद्ध तृतीया म्हणजेच अक्षय तृतीयेपर्यंत चालते. अक्षय तृतीयेला कृत युग संपून त्रेता युग सुरू झाले असे मानले जाते. अक्षय तृतीया ही बुधवारी आली आणि त्याच दिवशी रोहिणी नक्षत्र असेल तर ती अक्षय तृतीया महापुण्यकारक समजली जाते. अक्षय तृतीयेच्या मुहूर्तावर शेतकरी आपल्या शेतीच्या कामांना सुरुवात करतो. अक्षय तृतीयेच्या दिवशी दानाचे महत्व सांगितले आहे. या दिवशी जे काम तुम्ही कराल किंवा हातात घ्याल त्या कामात कधी खंड पडत नाही .या महिन्यामध्ये भगवान विष्णूंच्या पूजेचे महत्व सांगितले आहे ,म्हणून या महिन्याला माधव मास असे म्हटले आहे ,आणि म्हणून या महिन्यात वसंतमाधवाची पूजा केली जाते .


आद्य शंकराचार्य जयंती , वैशाख शुद्ध पंचमी

आद्य शंकराचार्य पुण्यतिथी , वैशाख शुद्ध चतुर्दशी


शंकराचार्य हे हिंदू धर्मातील सर्वोच्च आचार्य मानले जातात. आद्य शंकराचार्यांचा जन्म ( इ.स.७८८ ), वैशाख शुद्ध पंचमी या दिवशी कलाडी , केरळ येथे शिवगुरु आणि आर्यांबा या ब्राम्हण दांपत्याच्या पोटी झाला अशा नोंदी आढळतात. आद्य शंकराचार्य हे तीन वर्षाचे असताना त्यांच्या पित्याचे निधन झाले. असे म्हणतात की त्यांचे वाणीवर साक्षात सरस्वती विराजमान होती. ते त्यावेळच्या परंपरेप्रमाणे यज्ञोपवीत संस्कार ( मौजीबंधन ) झाल्यावर गुरुगृही अध्ययनास गेले. आद्य शंकराचार्य वयाचे आठवे वर्षी संन्यास घेऊन गुरूच्या शोधार्थ निघाले ते मध्यप्रदेश येथील ओंकारेश्वर येथे पोहोचले आणि तेथील गौडपाद यांचे शिष्य श्री . गोविंद भगवत्पाद भट यांना त्यांनी आपले गुरू केले. त्यांनी शैव आणि वैष्णव हा वाद संपविण्याचे एक मोठे काम केले. आद्य शंकराचार्य हे अद्वैत वेदांत मताचे होते. आणि भारतीय हिंदू धर्मियांचे ते तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी अद्वैतवाद प्रस्थपित केला आणि ज्ञानमार्गाचा पुरस्कार केला. इ.स. च्या आठव्या,नवव्या शतकात त्यांनी कन्याकुमारी ते काश्मीर आणि द्वारका ते जगन्नाथपुरी असे भारतभर भ्रमण करून वैदिक धर्माची पुन:स्थापना केली . आद्य शंकराचार्यांनी द्वारका ( द्वारिका शारदा पीठ ) ,जगन्नाथपुरी (पुरी गोवर्धन पीठ ), श्रुंगेरी ( श्रुंगेरी पीठ ) ,आणि बद्रिकेदार ( ज्योतिष्पीठ ) बद्रिकाश्रम ) येथे चार धर्मपिठे स्थापन करून त्यावर प्रत्येकी एक पिठासीन शंकराचार्य नेमून आचार्य परंपरा पुढे सुरू ठेवली . आद्य शंकराचार्यांनी ब्रम्हसूत्र ,उपनिषदे , आणि भगवतगीता आशा अनेक विषयांवर भाष्यग्रंथ लिहिले आहेत .त्यांनी तत्वज्ञानविषयक ग्रंथ,संस्कृत स्तोत्रे आणि तत्सम काव्ये रचली आहेत. आद्य शंकराचार्यांच्या लोकोत्तर कामामुळे ते सर्वांच्या मनामध्ये जगतगुरूंच्या स्थानी जाऊन बसले,म्हणजेच सारा समाज त्यांना जगतगुरु असे मानू लागला .


आद्य शंकराचार्यांनी संपूर्ण देशाला एक सांस्कृतिक,धार्मिक,दार्शनिक,आध्यात्मिक आणि भौगोलिक एकतेच्या सूत्रात बांधले. आयुष्याचे प्रयोजन पूर्ण झाल्यानंतर वयाच्या अवघ्या बत्तीसाव्या वर्षी नश्वर देह सोडून केदारनाथजवळ आद्य शंकराचार्य स्वर्गवासी झाले .(इ.स.८२० ).


गंगा जयंती / गंगा पूजन : वैशाख शुद्ध सप्तमी


वैशाख शुद्ध सप्तमी या दिवशी गंगा जयंती साजरी केली जाते. गंगा नदी इतके धार्मिक महत्व जगातील दुसऱ्या कोणत्याही नदीला नसेल.जन्मात एकदा तरी गंगास्नान घडावे अशी कोट्यावधी भारतीयांची इच्छा असते.


आपल्या देशातील सर्वात मोठी आणि सर्वात पवित्र नदी म्हणून ओळख असणारी गंगा नदी वैशाख शुद्ध सप्तमी या दिवशी प्रथम पृथ्वीवर अवतरली होती,त्यामुळे वैशाख शुद्ध सप्तमी हा दिवस गंगा सप्तमी किंवा गंगा जयंती म्हणून साजरा केला जातो. गंगा नदीत स्नान केल्याने आपली सर्व पापे धुतली जाऊन मनुष्य पापमुक्त होतो असे मानतात .त्यामुळे गंगा नदीत स्नान करणे अत्यंत पवित्र मानले गेले आहे . गंगेचा उगम गंगोत्री हिमनदीच्या टोकाशी हिम गुहेतून होतो. भागीरथी या नावाने उगम पावलेली ही गंगा पुढे गेल्यावर तिला देवप्रयाग येथे अलकनंदा हा गंगेचा दुसरा प्रवाह मिळतो. पुढे जोशी मठ येथे बद्रीनाथकडून आलेली विष्णुगंगा आणि द्रोणगिरीहून आलेली धौली गंगा एकत्र येऊन पुढे विष्णू प्रयागनंतर तिला अलकनंदा असे नाव आहे. पुढे हरिद्वार येथे गंगा मैदानी प्रदेशात येते आणि पूढे ती बंगालच्या उपसागरास मिळते.गंगेला विष्णुपदी,त्रिपथगा,भागीरथी,जान्हवी अशी अनेक नावे आहेत.


पूर्वीच्या काळी जेव्हा यात्रा मग ती कुठलीही असेल,खूप अवघड होती ,कारण बऱ्याच वेळी यात्रेकऱ्यांना पायी जावे लागत असे.अशा वेळी कोणी काशियात्रेला गेला तर ती खडतर असल्यामुळे परत यायला खूप दिवस लागत होते. बऱ्याच वेळी काशियात्रेला गेलेली माणसे परत पण येत नसत.त्या वेळेस त्यांना यात्रेला निघताना घरातली माणसे वेशीपर्यंत सोडायला जात असत.त्यातूनही तो माणूस काशियात्रेला जाऊन सुखरूप परत आला तर त्या वेळेला घरामध्