स्पर्धा परीक्षा : मनाची तयारी, अपयशाचा मुकाबला, यशप्राप्ती आणि करियर



माझं शिक्षण इंजिनिअरींगमध्ये आणि करियर झालं नागरीसेवेत. माझं करियर नियोजनबध्द रितीनं घडलेलं नाही. इंजिनिअर, विक्रीकर अधिकारी वर्ग- १, महाराष्ट्र पोलीस सेवा असा प्रवास होत मी आय.पी.एस.च्या किनाऱ्याला लागलो. त्यामुळं मी स्वत:ला इतरांचा रोलमॉडेल वगैरे समजत नाही.

स्पर्धा परीक्षा हा रोजगाराच्या हायवेवरचा टोलनाका आहे. अभ्यास करुन कुवतसिध्दीची पावती फाडल्याशिवाय रोजगाराचं फाटक उघडलं जात नाही. खाजगी, निमसरकारी, सरकारी किंवा सहकार या सर्व क्षेत्रांसाठी हे लागू असल्याने सर्व विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणं क्रमप्राप्त आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये यश मिळविण्यासाठी ढोबळ मानानं दहा बाबी लक्षात ठेवाव्यात असं मला वाटतं.

स्वत:शी प्रामाणिकपणं संवाद साधता येणं, ही पहिली महत्वाची गोष्ट आहे. करिअर घडवण्यासाठी आखलेल्या कल्पनांना योग्य ते प्रारुप दिलं तर ते वास्तवात उतरवण्यासाठीचा आराखडा तयार होतो. यासाठी स्पर्धकाकडं ॲपटिट्यूडपेक्षा प्रामाणिक प्रयत्न आणि चिकाटी असायला पाहिजे. “तुला हे जमणार नाही, तुझा काय अभ्यास आहे, आरशात चेहरा पाहिलास का?” अशा मूल्यमापनांकडं दुर्लक्ष करावं.


तुम्ही हुशार असाल तर तुमच्यापुढं पर्याय उपलब्ध असतात. परंतु सर्वसामान्य बुद्धीमत्ता असेल (जी माझी होती असं मी मानतो) तर सर्वतोपरी प्रयत्न करुन कोणत्या ना कोणत्या क्षेत्रात यश पदरात पाडून घेऊन स्थिरस्थावर होणं महत्वाचं ठरतं. आपल्या बुद्धीला अथक परिश्रमांची जोड देण्याची तयारी ठेवली तर आहे ती नोकरी टिकवून दुसरी आपल्या मनाजोगी नोकरी मिळवता येऊ शकते.

दुसरं, लक्षात घ्या की, ज्या गोतावळ्यात आपण वाढतो त्याला सोडून जायला आपलं मन सहजासहजी तयार होत नाही. वास्तविक पाहता आपली प्रगती कित्येकदा जवळच्यांपेक्षा बाहेरच्या लोकांच्या सहकार्याने लवकर होते. आपले आई-वडिल हेच आपले मुख्य हितचिंतक मानावेत. बाकीच्यांकडून मिळणारं प्रोत्साहन मनापासून असेल याबद्दल किंचितसं साशंक राहाणं नेहमी चांगलं. आपल्या अवतीभवती असणारी मित्रमंडळी महत्वाकांक्षी असतीलच असं नाही. करियरसाठी बहुदा स्थलांतर करणं आवश्यक ठरतं. अज्ञाताची भीती मनातून काढून टाकली तर यशाची द्वारं आपल्यासाठी खुली होतात. मनाचा हिय्या करून आपला गोतावळा एकदा सोडला तर बाहेर प्रचंड महत्वाकांक्षा असणारी मंडळी भेटते.


महत्वाकांक्षा हा गुण आपल्यात उपजत असेलच असं नाही. बऱ्याच वेळा इतरांचे प्रयत्न यश बघून आपल्याला स्फूर्ती मिळते. नेहमी कर्तृत्वाला महत्व देण्याची सवय लावून घेणं बरं. स्थलांतर केलेल्या शहरांमध्ये आपल्या कर्तृत्वाला बऱ्यापैकी वाव मिळतो आणि आयुष्यभराचे मित्रही मिळतात. कॉलेजचं शिक्षण पूर्ण होताहोताच स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीला सुरुवात केली पाहिजे. जगदीश खेबूडकरांच्या भाषेत सांगायचं तर “आकाशी झेप घे रे पाखरा, सोडी सोन्याचा पिंजरा”.

तिसरं म्हणजे आपण स्पर्धा परीक्षेची तयारी करीत असलो तरी अभ्यासाच्याबाबतीत आपल्या सर्कलमधल्या मुलांशी स्पर्धा करण्याची आवश्यकता नाही. टीममध्ये खेळत</