ज्येष्ठ महिन्याची माहिती

Updated: Jun 11, 2021

आपले मराठी वर्ष , ज्येष्ठ म्हणजे हिंदू कालगणनेप्रमाणे आणि आपल्या मराठी वर्ष गणनेप्रमाणे जेष्ठ हा वर्षातला तिसरा महिना आहे. या महिन्याच्या पौर्णिमेस चंद्र ज्येष्ठ नक्षत्राच्या आसपास असतो म्हणून या महिन्याला जेष्ठ महिना असे म्हणतात .वर्षातला सर्वात मोठा म्हणजेच जेष्ठ दिवस याच महिन्यात येतो म्हणूनही जेष्ठ महिन्याचे महत्व आहे. वैशाखातले लांबलेले काही लग्न मुहूर्त या महिन्यात असतात. वैशाखातली गरमी पुढे ज्येष्ठातही अजून चालूच असते. त्यामुळे सगळीकडे गरम झळांचं साम्राज्य असत. जमिनीखालच पाणी पण सुकून जाते त्यामुळे नद्या,विहिरी,तलाव कोरडे पडतात. जेष्ठ आषाढ महिन्यामध्ये ग्रीष्म ऋतु असतो तो जेष्ठ महिन्यात सुरू होतो. सूर्याच्या उन्हाने खूप तापलेली धरती आणि आपण मानव प्राणीसुद्धा पावसाची चातकाप्रमाणे वाट पहात असतो. या महिन्यात उकाडा अगदी असह्य होत असतो. गंगा दशहरा प्रारंभ : ज्येष्ठ शुद्ध प्रतिपदा . जेष्ठ शुद्ध प्रतिपदेला भगिरथाच्या प्रयत्नाने पृथ्वीवर आलेल्या गंगेचे अवतरण पृथ्वीवर झाले असे म्हणतात . या दिवसापासून जेष्ठ शुद्ध दशमीपर्यंत ही दशहरा पर्वणी साजरी केली जाते.आपल्या घरामधल्या देवांमध्ये ठेवलेल्या छोट्याशा घागरीतल्या गंगेचे या दिवशी पूजन केले जाते. गंगेची आरती म्हणून तिला नैवेद्य दाखविला जातो. प्रतिपदेपासून हळूहळू दशमीपर्यंत गंगेचा हा प्रवाह पूर्णपणे पृथ्वीवर अवतरला होता. त्यामुळे या दिवसात तिचे भजन,पूजन या गोष्टींना महत्व आहे .त्यानिमित्ताने आपल्याला जमेल तितक्या माणसांना अन्नदान करावे असे सांगितले आहे . कमीत कमी दहा ब्राम्हणांना तरी आमरसाचे भोजन द्यावे असे सांगितले आहे. या अन्नदानाला दशहऱ्याचे भोजन असे म्हटले जाते .या दिवसात आंब्याचे पण दान केले जाते . प्रसिद्ध संस्कृत कवी जगन्नाथ पंडित यांनी याच दहा दिवसांत गंगेचे वर्णन करणारे गंगालहरी नावाचे बावन्न श्लोकांचे स्तोत्र लिहिले आहे. अरण्यषष्ठी, विंध्यवासिनी पूजा जेष्ठ शुद्ध षष्ठीला अरण्यषष्ठी असे म्हणतात. त्या दिवशी विंध्यवासिनीची षोडशोपचारे पूजा केली जाते . ही विंध्यवासिनी माता म्हणजे उमा,पार्वती,चंडी, काली यांचेच रूप आहे. ती आदिमाता आहे.तिला दुर्गा म्हणून ओळखले जाते. दुर्गेचे गुणवर्णन करणारा सातशे श्लोकांचा जो ग्रंथ आहे त्याला दुर्गासप्तशती असे म्हणतात . या दिवशी सप्तशतीचा पाठही केला जातो. महाभारतात एक कथा सांगितली जाते. वसुदेव देवकीच्या आठव्या पुत्राला मारण्यासाठी कंस कारागृहात येतो त्यावेळी वसुदेवाने आधीच कृष्णाला यमुनेपार नेऊन नंदबाबाच्या हवाली केलेले असल्यामुळे देवकीच्या कुशीत मुलगी बाळ असतं. ती मुलगी असूनसुद्धा ती केवळ आठवी आहे म्हणून कंस तिला भिंतीवर आपटून मारण्यासाठी उचलतो आणि तो तसे करण्याआधीच ती त्याच्या हातातून निसटून आकाशात जाते. हे जे आदिमायेचे रूप आहे ती म्हणजेच विंध्यवासिनी दुर्गा माता. कंसाच्या हातून निसटून गेल्यावर दुर्गामातेने गंगेच्या तिरावर असलेल्या विंध्य पर्वतातील दाट आरण्याच्या ठिकाणी आपले वसतिस्थान केले म्हणून बहुतेक या तिथीला अरण्यषष्ठी असे म्हणत असावेत. उत्तर प्रदेशात मिर्झापुर जिल्यात विंध्य पर्वतावर दुर्गा मातेचे मंदिर आहे . या दिवशी तेथे तिची विशेष रूपाने पूजा अर्चा केली जाते. महाराष्ट्रात चिपळूण जवळ सह्याद्री पर्वताच्या डोंगर रांगांमध्ये विंध्यवासिनीचे मंदिर आहे . झाशीची राणी लक्ष्मीबाई पुण्यतिथी लक्ष्मीबाई गंगाधरराव नेवाळकर म्हणजेच झाशीची राणी लक्ष्मीबाई काशीमध्ये तांबे दांपत्यांच्या पोटी जन्माला आलेली मनकर्णीका म्हणजेच मनू ही खरं म्हणजे महाराष्ट्रियन मुलगी. परंतु वडिलांचे कार्यक्षेत्र उत्तरप्रदेश/मध्यप्रदेश येथे असल्यामुळे तिकडेच तिचा जन्म झाला. राणी लक्ष्मीबाईंचे वडील पेशव्यांच्या पदरी नोकरीला असल्यामुळे तिचे बालपण पेशव्यांच्या सान्निध्यात गेले. पुढे ती घोडा फेकणे,तलवारबाजी, भालाफेक या सगळ्या युद्ध कौशल्यात प्रवीण होत गेली . स्वत: नानासाहेब पेशव्यांनी तिला हे सर्व शिकविले होते. अतिशय हजरजबाबी सर्व कामांमध्ये कुशल आणि अतिशय चाणाक्ष आणि हुशार अशी ही मनू होती . तिच्यातले हे गुण हेरून गंगाधरपंत नेवाळकर यांच्याशी तिचा विवाह झाला आणि ती मनकर्णीका तांबेची सौ. लक्ष्मीबाई गंगाधर नेवाळकर या नावाने झाशी संस्थानची राणी झाली . धोरणी,चतुर युद्धशास्त्र निपुण ,शूर आणि थोर कर्तृत्व आणि नेतृत्व असणाऱ्या राणी लक्ष्मीबाई जन्माने कोणत्याही राजघराण्यातील नसल्या तरी राजघराण्याशी संबंधित व्यक्तींमध्ये त्यांचा लहानपणापासून वावर होता. बाजीरावांच्या पदरी असलेले बाळंभट देवधर या मल्लखांब पटूंकडून त्या मल्लखांब विद्येतही तरबेज झाल्या. राणी लक्ष्मीबाई आणि गंगाधरपंत नेवाळकर या दाम्पत्याला झालेलं बाळ त्याच्या जन्माच्या तीन महिन्यातच गेले आणि या धक्क्याने हाय खाऊन गंगाधरपंत पण काही काळाने निवर्तले.त्यांच्या निधनानंतर झाशी संस्थानचा कारभार लक्ष्मीबाई पहात होत्या. ब्रिटिश सत्तेने आणलेल्या कंपनी सरकार बरोबर शक्यतोवर जुळवून घेऊन त्या राज्यकारभार करीत होत्या पण शेवटी ब्रिटिशांनी झाशी संस्थान खालसा केल्याचे पत्र संस्थानाला पाठवलं आणि झाशीची राणी पेटून उठली.राणी लक्ष्मीबाईला हा ब्रिटिशांचा निर्णय अजिबात मान्य नव्हता आणि तिने "मेरी झाशी नही दूंगी," असे म्हणून बंडाचे निशाण उभारले. १८५७ च्या या लढ्यामध्ये राणीला तात्या टोपेंची पण साथ होती. पण एवढ्या मोठ्या ताकदवान ब्रिटिशांपुढे तिचे काही चालले नाही आणि झाशी संस्थान खालसा झाले . पुढे झाशीची राणी लक्ष्मीबाई या शूर राणीला वयाच्या तेविसाव्या वर्षी ( १८ जून ,१८५८ ) रणांगणात वीरमरण आले. ह्यू रोज या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने सुद्धा झाशीच्या राणीच्या पराक्रमाचे भरभरून कौतुक केले आहे. या मराठी राणीला भा. रा. तांब्यांच्या कवितेतल्या ओळी आठवून आज तिच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने तिचे स्मरण करूया. रे हिंद बांधवा थांब या स्थळी l अश्रू दोन ढाळी ll ती पराक्रमाची ज्योत मावळे l इथे झाशीवाली ll गोपाळ गणेश आगरकर पुण्यतिथी लोकमान्य टिळकांना समकालीन असणारे सातारा जिल्ह्यातील टेंभू या गावी जन्मलेले (१४ जुलै,१८५६ ) गोपाळ गणेश आगरकर हे महाराष्ट्राला समाज सुधारक म्हणून परिचित आहेत. ते एक उत्तम पत्रकारही होते. त्यांनी केसरी,मराठा,आणि सुधारक या तीन वृत्तपत्रांचा समाज सुधारण्यासाठी आधार घेऊन महिलांना शिक्षण दिले पाहिजे या मताचा आग्रह धरला होता. सामाजिक समता,स्त्री पुरुष समानता,आणि विज्ञान निष्ठा ही त्यांची जीवन मूल्ये होती.मॅट्रिक झाल्यावर कॉलेज शिक्षणासाठी आगरकर पुण्याला आले. पुढे एम. ए. करताना त्यांची लोकमान्य टिळकांशी ओळख झाली. केसरी हे वृत्तपत्र काढण्यासाठी लोकमान्य टिळक,गोपाळ गणेश आगरकर आणि विष्णुशास्त्री चिपळूणकर या तिघांचा पुढाकार होता ,आणि केसरी वृत्तपत्राचे गोपाळ गणेश आगरकर हे पहिले संपादक होते . आगरकर आणि टिळक यांनी१८८१ मध्ये इंग्रजीतून मराठा तर मराठीतून केसरी अशी दोन वृत्तपत्रे चालू केली. टिळक आणि आगरकर या दोघांनी डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली आणि त्या अंतर्गत फर्ग्युसन कॉलेजची स्थापना करून पुढे ते याच कॉलेजचे प्राचार्य म्हणून काम पाहू लागले. १८८८ साली आगरकरांनी सुधारक हे वृत्तपत्र सुरू केले . स्त्री सुधारणेचा पुरस्कार करताना स्त्रियांना देखील पुरुषांच्या बरोबरीने हक्क आणि अधिकार असले पाहिजेत असा त्यांचा आग्रह होता . बालविवाह आणि अस्पृश्यता या सारख्या समाजातील अनिष्ट रूढी आधी नष्ट केल्या पाहिजेत असा त्यांचा आग्रह होता . वयाच्या अवघ्या एकूणचाळीसाव्या वर्षी ( १७ जून,१८९५ ) त्यांचे पुणे येथे निधन झाले .त्यांच्यावरचा मृत्यूलेख केसरीसाठी लिहिताना त्या दोघांमध्ये टोकाची मते असल्यामुळे झालेले वितंडवाद विसरून लोकमान्य टिळक यांनी हा मृत्यूलेख आगरकरांच्या आठवणीने व्यथित होऊन रडत रडत पुरा केला होता असे म्हणतात. गायत्री जयंती ; जेष्ठ शुद्ध एकादशी जेष्ठ शुद्ध एकादशीला गायत्री जयंती साजरी केली जाते. गायत्री देवीची या दिवशी पूजा अर्चा,आराधना आणि गायत्री मंत्राचे पठाण एकशे आठ वेळा केले जाते .देवी गायत्री ही ब्रह्मदेवांची दुसरी पत्नी आहे असे म्हटले जाते. ब्रह्मदेवांनी आपल्या चार मुखांनी सांगितलेले चारही वेद गुरू विश्वामित्रांनी आम जनतेसाठी सर्वांपर्यंत पोहोचवले . असे म्हणतात की गायत्री मंत्र जो आहे तो ह्या चार वेदांचे सार आहे .त्यामुळे गायत्री मंत्राचे पठण केले की चारही वेदांचे ज्ञान आपल्याला मिळते असे म्हणतात . असे म्हणतात की हे चार वेद ,अठरा पुराणे यांची माता ही गायत्री देवी आहे. महाराष्ट्रातील चोपडा येथे गायत्री देवीचे शक्तीपीठ आहे. येथील गायत्री शक्तीपीठ मंदिरात गायत्री जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते .त्यामुळे गायत्री देवीला भारतीय संस्कृतीची जन्मदात्री आहे असे म्हटले जाते . जप करण्यासाठी गायत्री मंत्र खालीलप्रमाणे. ॐ भूर्भुवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यम्। भर्गो देवस्य धीमही। धियो योनः प्रचोदयात्। धर्मवीर संभाजी महाराज जयंती , ज्येष्ठ शुद्ध द्वादशी. जेष्ठ शुद्ध द्वादशी या दिवशी धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांची जयंती असते.त्यांचा जन्म १४ मे,१६५७ या तारखेला पुरंदर किल्यावर झाला .शिवाजी महाराजांचे संभाजी महाराजांवर अपार प्रेम होते. पण नशिबाचे फटके संभाजी महाराजांना खूप लहानपणापासूनच सोसावे लागले होते. ते दोन वर्षाचे असतानाच त्यांची आई सईबाई यांचे अकाली निधन झाले .त्यानंतर त्यांचा सांभाळ त्यांची आजी म्हणजे जिजाबाई यांनी केला . केशव भट आणि उमाजी पंडित यांनी संभाजी राजेंना उत्तम शिक्षण दिले . सुरुवातीच्या काळात त्यांची सावत्र आई सोयराबाई यांनीही त्यांच्यावर खूप माया केली. ते नऊ वर्षांचे असताना शिवाजी महाराजांबरोबर आग्रा मोहिमेवर गेले होते तेव्हा त्यांनी जवळून राजकारणाचे धडे घेतले . संभाजी राजेंनी वयाच्या अवघ्या चौदाव्या वर्षी बुधभूषण हा ग्रंथ लिहिला .ते अतिषय बुद्धिवान आणि कुशाग्र बुद्धीचे होते . त्यांना मराठी,हिंदी,इंग्रजी,संस्कृत,आणि फारसी इत्यादी भाषा अवगत होत्या. धर्मवीर संभाजी महाराज हे एक असामान्य व्यक्तिमत्व होते .अचाट धैर्य,अजोड पराक्रम,असामान्य शौर्य,प्रयत्नांची पराकाष्ठा, अनेक भाषांवर प्रभुत्व,संस्कृत पंडित,धर्माभिमानी ,व्यासंगी असा हा आदर्श राजा होता. समाजकारण, राजकारण अर्थकारण,धर्मकारण इत्यादी क्षेत्रात ते पारंगत होते. युद्धकलेतील नैपुण्याबद्दल ॲबे कॅरे या परकीय लेखकाने संभाजी महाराजांची प्रशंसा केली होती. छत्रपती संभाजी महाराज यांनी आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर अल्पकाळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार आणि बचाव केला. गनिमी काव्याचा अतिशय कल्पकतेने उपयोग करून त्यांनी औरंगजेबाला पुरेसे जेरीस आणले होते. संभाजी महाराज यांना एकाही लढाईत अपयश आले नाही. त्यांना टक्कर देणारा एकही योद्धा त्यावेळी हिंदुस्थानात नव्हता. औरंगजेबाने धर्म बदलण्यास नकार देणाऱ्या छत्रपती संभाजी महाराजांचा अतिशय अमानुष आणि अनन्वित छळ केला.असह्य वेदना आणि यातना सहन करूनही संभाजी महाराजांनी चाळीस दिवस तो छळ सहन केला आणि चाळीस दिवसांनी फाल्गुन अमावास्येला (११ मार्च,१६८९ ) या दिवशी संभाजी महाराजांचे देहावसान झाले. असह्य वेदना सहन करून सुद्धा संभाजी महाराजांनी स्वराज्यनिष्ठा आणि धर्मनिष्ठा सोडली नाही.,आणि म्हणून संभाजी महाराजांना अखंड भारतवर्षाने धर्मवीर ही पदवी बहाल केली. शिवराज्याभिषेक दिन : ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी ,(६ जून , १६७४) शिवाजी महाराज हे अभिषिक्त राजे नसल्याने सुरुवातीला अनेक व्यावहारिक तोटे शिवरायांना आणि त्यांच्या साथीदारांना जाणवत होते. ज्या लोकांवर त्यांचे राज्य होते त्या लोकांकडून स्वामिनिष्ठेची वा भक्तीची खरीखुरी अपेक्षा राज्याभिषेकाशिवाय करणे चुकीचे होते. आपल्या राजकीय निर्मितीला (स्वराज्याला ) कायदेशीर मान्यता मिळवून देऊन तिचे अस्तित्व कायम राखण्यासाठी राज्याभिषेख आवश्यक होता. महाराष्ट्रामध्ये हिंदवी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या शिवरायांचा तिथीनुसार राज्याभिषेक झाल्याचा दिवस जेष्ठ शुद्ध त्रयोदशी हा आहे ..या दिवशी शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्रात हिंदवी स्वराज्याची अधिकृतपणे घोषणा केली. हे राज्य व्हावे ही श्रींची इच्छा या एकाच ध्यासाने संपूर्ण जीवन व्यापलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ही महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटना आहे .छत्रपती शिवाजी महाराजांना घडविणाऱ्या जिजाऊ आईसाहेबांच्या साक्षीने बत्तीस मण सोन्याच्या भव्य सिंहासनावर बसवून काशीहून आलेल्या गागाभट्ट आणि इतर विद्वानांच्या उपस्थितीत सप्त नद्यांच्या पाण्याचा अभिषेक शिवाजी महाराजांवर करून रायगडावर हा राज्याभिषेक सोहोळा मोठ्या दिमागदार पद्धतीने साजरा झाला होता .मराठी माणसांना आजही श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज्यांच्याबद्दल अतिशय अभिमान आहे,आणि आदरही वाटतो.म्हणून आजही आपण महाराजांचा राज्याभिषेक सोहोळा रायगडावर दरवर्षी साजरा करतो . या निमित्ताने शिवाजी महाराज्यांच्या नावाने एक मुद्रा महाराजांनी महाराष्ट्राला सादर केली. ही राजमुद्रा संस्कृत भाषेत होती ती खालील प्रमाणे संस्कृत भाषेतील राजमुद्रा : प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ।। शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ।।" राजमुद्रेचा मराठीत अर्थ : प्रतिपदेचा चंद्र जसा कले कलेने वाढत जातो व साऱ्या विश्वात वंदनीय होतो, त्याप्रकारे शहाजींचा पुत्र शिवाजी महाराजांच्या मुद्रेचा लौकिक वाढत जाईल व ही राजमुद्रा फक्त लोकांच्या कल्याणासाठी चमकेल. वटपौर्णिमा : ज्येष्ठ शुद्ध पौर्णिमा ज्येष्ठ शुद्ध पौर्णिमेला वटसावित्रीचे व्रत करतात. सावित्रीने सत्यवानाचे प्राण यम देवाकडून परत आणले आणि आपले सौभाग्य टिकविले तो दिवस जेष्ठ शुद्ध पौर्णिमेचा होता म्हणून या दिवशी आपल्या पतीला दीर्घायुष्य लाभावे यासाठी सुवासिनी महिला जेष्ठ शुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी हे व्रत करून वडाची पूजा करतात. वडाच्या झाडाखालीच यमदेवांनी सत्यवानाला त्याचे आयुष्य परत दिले म्हणून या दिवशी वडाच्या झाडाचे महत्व आहे . पूर्वी गावागावांमध्ये वडाची झाडे खूप असायची.असं म्हणतात की वडाच झाड हे इतर सर्व झाडांपेक्षा जास्त प्राणवायू उत्सर्जित करते. त्यामुळे माझघराच्या बाहेरही येऊ न शकणाऱ्या स्त्रियांनी या वडाच्या झाडाच्या सान्निध्यात जास्तीत जास्त वेळ रहावे ही त्यामागची कल्पना असावी असे वाटते. हल्लीच्या काळात शहरीकरणामुळे वडाची झाडेच फारशी दिसत नाहीत,त्यामुळे वडाच्या झाडाच्या फांद्या घरी आणून त्याची पूजा करण्याची अतिशय चुकीची प्रथा पडली आहे आणि यामुळे वृक्षतोड होऊन निसर्गाचाही ऱ्हास होत आहे हे कोणाच्या लक्षात पण येत नाही . या व्रताच्या निमित्ताने एक पौराणिक कथा सांगितली जाते. शाल्व देशीचा राजा द्युमत्सेन अंध होता. त्याला एक सत्यवान नावाचा मुलगा होता.हा सत्यवान अल्पायुषी होता ही गोष्ट नारदमुनींना माहिती होती. भद्र देशीच्या राजाला सावित्री नावाची रूपवती कन्या होती. तिने या अल्पायुषी सत्यवानाला आपला पती म्हणून निवडले. सावित्री आपला पती आणि पराभूत झाल्यामुळे वनामध्ये रहाणारे तिचे अंध सासरे आणि सासूबाई यांच्याबरोबर राहून त्यांची सेवा करू लागली. सत्यवानाचे आयुष्य तीन दिवसांवर येऊन ठेपल्यावर नारदमुनींनी सांगितल्याप्रमाणे सावित्रीने एक व्रत सुरू केले त्याचे नाव सावित्री व्रत.सावित्री जेव्हां सत्यवानाबरोबर जंगलात लाकडे तोडावयास गेली तेव्हां सत्यवानाला घेरी येऊन तो जमिनीवर पडला. त्यावेळी यमराज तिथे येऊन सत्यवानाचे प्राण नेऊ लागले परंतु सावित्रीने त्यास नकार दिला .सावित्रीच्या व्रताचा हा पहिला दिवस होता.त