पारंपारिक अध्यात्म आणि आधुनिक विज्ञान :: पूर्ण ब्रम्ह

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवा वशीश्यते || अर्थ :: (अेका धार्मिक पुस्तकात आढळला) ब्रम्ह पूर्ण आहे, भासमान निर्मितीही पूर्णच आहे, ब्रम्हापासून विश्वनिर्मिती झाली आहे तरी ब्रम्ह परिपूर्णच आहे.

हा अर्थ वाचून, ब्रम्ह म्हणजे काय हे नेमकं समजलंच नाही. विश्वनिर्मितीचं कारण म्हणजे ब्रम्ह आहे का? परमेश्वरानं विश्व निर्माण केलं असं आपलं अध्यात्म सांगतं. याचा अर्थ म्हणजे परमेश्वर हेच ब्रम्ह. शेवटी प्रश्न राहतोच. परमेश्वराला म्हणजे ब्रम्हाला कोणी निर्माण केलं. उत्तर अगदी सोपं आहे. परमेश्वर म्हणजे ब्रम्ह स्वयंभू आहे. हाही विचार आपल्या मेंदूला झेपत नाही.

गुगलवर शोधलं तेव्हा पुढील माहिती मिळाली :-

हा श्लोक बृहदारण्यक अुपनिषदाच्या पाचव्या अध्यायात आहे आणि तो अीशावास्य अुपनिषदाचा शांतीपाठ आहे.

शब्दश: अर्थ ---अद: (ते) ब्रम्ह, इदं (हे) विश्व सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे. पूर्णात (पूर्णापासून) पूर्णमुदच्यते (पूर्ण) निर्माण होतं तेही पूर्णच आहे. पूर्णातून पूर्ण वजा केलं तरी पूर्णच शिल्लक राहतं.

अीश्वर, परमेश्वर, परमात्मा या संकलपना आहेत. अीश्वर ही मानवी स्वरूप असलेली व्यक्ती नसून ती शक्ती आहे. या विश्वात कोणतीही घटना कारणाशिवाय घडत नाही आणि त्यात कोणत्यातरी अुर्जेचा सहभाग असतोच असतो. हे विश्व हे वास्तव आहे त्याअर्थी ते कोणत्यातरी कारणानं निर्माण झालेलं असणार हा तर्कशूध्द विचार आपल्या पूर्वज विचारवंतांच्या मेंदूत आला असणार. त्या कारणाला त्यांनी अीश्वर हे नाव दिलं. विश्वाला, निर्माण करणाराच असला पाहिजे हाच विचार होता. अन्य कोणत्यातरी कारणामुळे विश्व निर्माण होअू शकतं हा विचारच केला गेला नाही.

शास्त्रज्ञ, तंत्रज्ञ, अभियंते, डॉक्टर वगैरे विज्ञान जाणणार्‍या व्यक्ती आपल्या पारंपारिक अध्यात्माला विज्ञानीय दृष्टीकोनातून पुष्टी देण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. पण त्यांच्या प्रयत्नांना अध्यात्मवाद्यांनी सहकार्य दिलं पाहिजे.

आपलं अध्यात्म गेल्या सुमारे ५००० वर्षांपासून गोठलं आहे. त्यात अुत्क्रांती झालीच नाही. आता विज्ञानानं, निसर्गासंबंधी, विश्वासंबंधी आणि सजीवांसंबंधी, खूप आणि खात्रीपूर्ण माहिती मिळविली आहे. विज्ञानाचे निष्कर्ष, योग्य परिस्थिती जुळवून आणल्यास, कुणालाही, केव्हाही, कुठेही आणि कितीही वेळा पडताळून पाहता येतात. या महितीचा अुपयोग करून आपल्या अध्यात्मिक संकल्पनांना नव्यानं पुष्टी देणं शक्य आहे.

अुदाहरणार्थ गीतेच्या ११ व्या अध्यायात, श्रीकृष्णानं अर्जुनाला विश्वरूप दर्शन घडविलं. ते फक्त अर्जुनच पाहू शकला. पण आता हबल दुर्बिणीनं विश्वाचं वास्तव रूप प्रत्यक्ष दाखविलं. ते कुणीही, केव्हाही आणि कितीही वेळा पाहू शकतं. चंद्राचरचे खड्डे, शनीची कडी, गुरूचे चंद्र, मंगळ आणि गुरूग्रहांच्या कक्षांच्या मधोमध असलेला लघुग्रहांचा पट्टा, युरेनस, नेपच्यून आणि प्लुटो हे ग्रह, दूरदूरच्या आकाशगंगा, वेळोवेळी दर्शन देणारे धूमकेतू, कृष्णविवरं, पल्सार तारे वगैरे शिवाय गीतेतलं विश्वरूप दर्शन अपूर्ण आहे असं नाही वाटत? आपल्या पूर्वज विचारवंतांनी, नुसत्या डोळ्यांनी बघून विश्वासंबंधी नोंदी केल्या हे खरोखर खूप कौतुकास्पद आहे आणि ते ज्ञान आपल्यापर्यंत पोचलं हे आपलं सुदैव आहे.

या श्लोकाचा, विज्ञानीय दृष्टीकोनातून, मी लावलेला, व्यवहार्य अन्वयार्थ ::

(१) हा श्लोक सजीवांच्या मातेला, आअीला देखील लागू पडतो, कसा तो ध्यानात घ्या.

माता किंवा मादी ही प