आपले मराठी वर्ष -" चैत्र " महिना



सर्व प्रथम सर्व सुहृदांना गुढी पाडव्याच्या आणि नवीन वर्षाच्या अमृतमयी शुभेच्छा .


वरील रांगोळीची संकल्पना सौ . उमा जोशी यांची तर रांगोळीचे रेखाटन श्रीमती सुधा फडके,म्हणजेच माझी आई यांची.


चैत्रांगणाच्या रांगोळीबद्दलची माहिती :


होळी पौर्णिमा झाल्यावर मराठी मनाला वेध लागतात ते नववर्षाचे. चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला नवीन मराठी वर्ष सुरू होत. या चैत्र महिन्यामध्ये जणू घरातल्या लाडक्या माहेरवाशिणीच्या रुपामध्येच मोठ्या हौसेनं चैत्रगौरीचं महिन्याभरासाठी आगमन होतं. आपल्या रोजच्या पूजेमधीलच अन्नपूर्णामाता निराळ्या आसनावर बसविली जाते. कुणी तिला पाळण्यातही बसवतात. तिची रोज मनोभावे पूजा करून गोडाधोडाचा नैवेद्य दाखविला जातो. त्यानिमित्त आजूबाजूच्या चार सुवासिनींना बोलावून हळदीकुंकू केलं जातं . ही अन्नपूर्णादेवी म्हणजे माता पार्वतीच आपल्या घरी महिनाभर वास करते असं समजलं जातं. तिच्या स्वागतासाठी जी रांगोळी महिनाभर काढली जाते , तिला "चैत्रांगण" असे म्हणतात. घरापुढच्या अंगणात शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर ही रांगोळी काढली जाते. देवी पार्वतीच्या रुपाला शोभेलशी तिची शस्त्रे म्हणजे शंख,चक्र,गदा, पद्म आणि तिची वाहने गाय, हत्ती,कासव,नाग आणि गरुड त्याचप्रमाणे तिची कंगवा,फणी,करंडा ,आरसा अशी सौभाग्यलेणी तसेच सुवासिनीच्या ओटीचे ताट आणि दारचे तुळशी वृंदावन या साऱ्या शुभचिन्हांची रांगोळीने चितारलेली आकृती म्हणजे चैत्रांगण. त्यामध्ये मग गौरीचा मुलगा म्हणजे आपला लाडका गणराया पण रेखाटला जातो. कारण तो आपल्या आईला घरी न्यायला आलेला आहे अशी छानशी कल्पना त्यामागे आहे. असं या आपल्या माहेरवाशिणीच महिनाभर कोडकौतुक करून मग चैत्र महिना संपला की वैशाख शुद्ध तृतीया ( अक्षय तृतीया ) या दिवशी या अन्नपूर्णा मातेला परत सर्व देवांमध्ये बसवून रोजच्यासारखी पूजा केली जाते.अशा या आपल्या विसरत चाललेल्या रेखीव परंपरेचा वारसा जपण्याचा हा एक छोटासा प्रयत्न आहे .

आपले मराठी वर्ष म्हणजे

चैत्र म्हणजे


चैत्र हा हिंदू पंचांगानुसार मराठी वर्षाचा पहिला महिना आहे. हिंदू पंचांगानुसार चैत्र महिना चैत्र प्रतिपदेला ( गुढी पाडव्याला) सुरू होतो. चैत्र महिना साधारणपणे मार्च आणि एप्रिल महिन्यात येतो.

हिंदू पंचांगाप्रमाणे आपले मराठी महिने चंद्राचं पृथ्वी भोवती होत असलेल भ्रमण लक्षात घेऊन त्याप्रमाणे ठरविले जातात.या महिन्यातील पौर्णिमेला चंद्र चित्रा नक्षत्राच्या सान्निध्यात असतो म्हणून या मराठी महिन्याला चैत्र महिना असे म्हणतात.चैत्र महिन्यात वसंत ऋतूची सुरुवात होते. चैत्र म्हणजे कडक ऊन. चैत्राचा उदय म्हणजे साऱ्यांनाच नवी उमेद आणि नवा उत्साह यातून फुलत जाणारे उत्सव समारंभ,निरनिराळ्या रंगाच्या आणि वासाच्या फुलांची होत रहाणारी बरसात आणि नवलाई ल्यालेली पालवीची झाडे एकूणच हा सृष्टीचा सोहोळा असतो. कडक उन्हामुळे चैत्र महिन्यात हवा खूप गरम असते. त्याच सुमारास झाडावर चैत्र पालवी आलेली असते आणि त्याच वेळी गुलमोहराला बहर येतो आणि लाल फुलांचा सडा जमिनीवर पडतो. चैत्र महिन्यात बहाव्याला पण खूप छान बहर येतो आणि तो आपली पिवळी फुले मिरवत छान उभा असतो. फळांचा राजा आंबा याच काळात मोहरतो आणि आपल्या रसाळ फळांनी खवैयांना आकर्षून घेतो. चैत्राचे दिवस म्हणजे गावोगावी होणाऱ्या जत्रा,यात्रांचे दिवस.बहुतेक साऱ्या ग्रामदेवतांच्या यात्रा चैत्रातच असतात.


गुढीपाडवा , चैत्र शुद्ध प्रतिपदा.


गुढीपाडवा हा हिंदू पंचांगाप्रमाणे मराठी वर्षाचा पहिला दिवस मानला जातो . चैत्र महिन्याची वर्ष प्रतिपदा म्हणजेच मराठी नवीन वर्षाचा आरंभ म्हणजेच गुढीपाडवा. या दिवसापासून नवीन शालिवाहन संवत्सर सुरू होते. आपल्या महाराष्ट्रामध्ये साजरा होणारा गुढीपाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. म्हणून कोणतेही नवीन काम सुरू करण्यासाठी हा दिवस अतिशय उत्तम आणि शुभ मानला जातो. जेव्हां दुष्टांचा संहार होतो आणि सुष्टांना विजय मिळतो तेव्हां आनंद व्यक्त करायचे साधन म्हणजे गुढ्या उभारणे असे आपल्याकडे मानतात. श्रीरामांनी वालीचा वध करून समस्त वानर सेनेला त्याच्या त्रासापासून वाचविले होते तसेच रावणाचा वध करून श्रीराम जेव्हां सितामाईंना घेऊन अयोध्येला परत आले , या दोन्ही वेळेला समस्त नगरजनांनी गुढ्या तोरणे उभारून आनंद व्यक्त करून त्यांचे स्वागत केले होते तो दिवस चैत्र शुद्ध प्रतिपदेचा होता. म्हणून या दिवशी आपण सर्वजण उंच गुढ्या उभारून आपला आनंद व्यक्त करतो. ही उभारलेली गुढी सूर्यास्ताच्या आधी अक्षता टाकून उतरविली जाते . गुढीला ब्रम्हध्वज असेही म्हणतात. विजयाचे प्रतीक हे उंच असते म्हणूनच आपण गुढी उंच उभी करतो आणि या दिवशी गुढीपाडवा हा सण साजरा करतो.


गुढीपाडवा हा दिवस मराठी माणसांसाठी खूप महत्त्वाचा असतो. या दिवशी घराला सजवून,रांगोळ्या काढून,दाराला आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधून गुढी उभारली जाते. गुढी उभारताना छोटा कलश आणि खण यांच्या बरोबरीने गुढीला साखरेची गाठी,चाफ्याच्या फुलांचा हार,कडुनिंबाची आणि आंब्याची डहाळी बांधली जाते. या दिवसापासून हवेमध्ये उष्णता वाढत जाते त्यामुळे कडुनिंबाचे महत्व आहे. पाडव्याच्या दिवशी कडुनिंबाची गूळ आणि जिरे घालून केलेली चटणी खाण्याची पद्धत आहे. आयुर्वेदानुसार कडुनिंब औषधी आहे आणि कडुनिंब हा हवा शुद्ध पण करतो ,म्हणून या दिवसात कडुनिंबाला फार महत्व आहे. मागे घडलेल्या कडु गोष्टी विसरून नवीन वर्षाची सुरुवात गोडव्याने करावी असे मानतात म्हणून साखरेची गाठी पण गुढीला बांधतात आणि घरोघरी गोडा धोडाचा स्वयंपाक होतो. अंघोळीच्या पाण्यातसुद्धा कडुनिंबाची पाने टाकतात त्याचेही आयुर्वेदिक महत्व आहे. गुढीपाडव्याचा सण आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक मध्ये उगादी या नावाने साजरा केला जातो.

चैत्र शुद्धप्रतिपदा , किंवा गुढी पाडव्याच्या दिवशी ब्राम्हदेवांनी सृष्टीची उत्पत्ती करायला सुरुवात केली ,आणि याच दिवशी शिव पार्वतींचा विवाह झाला होता असे उल्लेख पुराणात सापडतात.


श्री. अक्कलकोट स्वामी महाराज प्रकट दिन, चैत्र शुद्ध द्